LECTORAAT CHANGE MANAGEMENT – De Haagse Hogeschool
GE – HEGT OP TEXELonderzoek op het randje
OP WEG NAAR EEN BLOEIENDE MENS_NATUUR RELATIE
“Nee, we gaan geen excursie met ze doen”, is het verrassende antwoord. Ik zit op een hooibaal bij schapen-boer Jan-Willem. Inmiddels voelt dat als thuis. Ik weet de weg naar koffie en thee, en herken het geblaat van de lammetjes. De drie natuurgidsen kijken ons onderzoekers lachend aan. Het is me alweer duidelijk dat ik van niets weet. En dat is geen gezichtsverlies, hun reactie ontspant me. Ik kan op hun wijsheid bouwen.
We zijn op Texel, bij de derde en laatste bijeenkomst van het onderzoek Onboarding Humans. Universiteit Nyenrode ontwikkelde de toolkit Onboarding Nature waarmee organisaties natuur een stem kunnen geven: van natuur als inspiratie tot het betrekken van natuur in een actieve rol in de bedrijfsbesluitvorming.
In dit onderzoek draaien we het om: wil de natuur ons er wel bij? Het heldere antwoord was: er is eerst iets anders nodig1. “Jullie mensen hebben ons, de natuur, anders te benaderen: wij staan niet in dienst van jullie, we willen niet ge- of misbruikt worden. We zijn geen object; we leven, net als jullie. Bouw met ons een andere, gelijkwaardige relatie op. Jullie hebben daar al mooie woorden voor: van egocentrisch naar ecocentrisch.”
In samenwerking met het Nationaal Park Duinen van Texel onderzoeken we manieren om de relatie mens-natuur te veranderen naar een ecocentrische relatie. Wat voor mindsetshift is dan nodig? En hoe zou dat voor de locale ondernemers van Texel kunnen werken, zodanig dat zij uiteindelijk gaan ondernemen mét natuur en de toolkit Onboarding Nature van Nyenrode? De meeste ondernemers zijn te druk om mee te doen, daarom werken we eerst met een aantal locale natuurgidsen. We vroegen hen om een excursie te ontwerpen voor de ondernemers van Texel, om deze mindsetshift in gang te zetten. Het werd dus geen excursie.
“We hebben wel een ander idee. We gaan heggen met ze planten. Met ondernemers moet je iets doen en er een feestje van maken. Ze uitnodigen voor een sociale en concrete activiteit, dat werkt. Zonder iets uit te leggen of af te dwingen.” De gidsen kennen niet alleen Texel op hun duimpje, maar ze weten ook precies wat bij de Texelse ondernemers past. Zij vormen voor ons onderzoekers een brug naar de Texelaars en naar de niet-mensen van Texel.
Wat een geniaal idee, denk ik. We bespreken de verschillende gevolgen van het plan en scherpen het zodoende aan. Iets doen, dat sluit veel beter aan bij de doeners die de Texels ondernemers zijn dan een excursie waar je verwacht te moeten luisteren en leren. Een heg planten is vervolgens niet zomaar iets doen; het is een concrete, zichtbare en vooral betekenisvolle bijdrage leveren.
Een heg blijkt veel meer dan een rijtje struiken. Een heg is een relatie in de tijd.
Omdat het resultaat, een heg, zal groeien, ontstaat er vanzelf nieuwsgierigheid en betrokkenheid die langer duurt dan het planten zelf. Bovendien vraagt een heg (beperkt) onderhoud, zoals in het begin water geven en op een later moment snoeien. Het idee herbergt dus meteen een tijdsaspect. Omdat de heggen in hun eigen omgeving op Texel geplant worden, kom je ze gewoon tegen als je onderweg bent. We veronderstellen daarom dat de ondernemers er dan even naar kijken, al is het maar in het voorbijgaan. Wat je zelf geplant hebt, daar ben je vanzelf ook trots op, het is al snel een beetje ‘jouw heg’. Je krijgt er een specifieke relatie mee.
Een heg is veel meer dan een rijtje struiken. Een heg is een ecosysteem.
Gids Marcel tipt me een aantal boeken, artikelen en websites over heggen. Ik verdwaal in de voor mij nieuwe informatie en overweeg om vrijwilliger bij Hoop heggen te worden, een stichting die door heel Nederland heggen plant.
Heggen trekken vogels, insecten, egels en andere dieren aan. Ze voeden insecten, in de winter bieden hun bessen voedsel voor veel dieren. Vossen en ander klein wild vinden er een veilige doorgang. Een heg heeft dus veel verschillende rollen: voeding, woonplek, schuilplek, vluchtplek, schaduw, uitzicht, jaag-plek, verstop-plek.
Daarnaast geeft een heg een boost aan de biodiversiteit door de variatie aan planten en schimmels die eronder en in kunnen groeien. Klimplanten trekken weer insecten aan, zoals nachtvlinders, die weer vleermuis-soorten aantrekken. De kruiden die onder een heg groeien en in de herfst bladeren laten vallen, voeden de bodem. Zo wordt het leven onder de grond verrijkt en de bodem humusrijk en vruchtbaar. Al deze rijkdom kan je concreet laten zien bij de geplante heg. Ecosystemen zijn hier verhalen over onderlinge verbanden. Daar kan geen theorieboek tegenop.
Een heg is veel meer dan een rijtje struiken. Een heg ontlokt een ecocentrische mindset. Door die heg te planten, te zien groeien en mogelijk ook te verzorgen, worden de ondernemers onderdeel van dat specifieke ecosysteem. Zo vormt zich vanzelf een relatie met een ecosysteem. En dat is nou precies waar het om gaat bij het ontwikkelen van een ecocentrische mindset: niet als een abstractie concept, maar als een specifieke, lokale persoonlijke ervaring.
Een heg is veel meer dan een rijtje struiken. De heg als hechting.
Er zit een parel verstopt in dit plan. Door zowel het tijds- als relatieaspect is de heg tegelijk een mogelijkheid, oefening en ervaring om je als mens te hechten aan natuur. De heg is dan een transitional object. Dit begrip komt uit de ontwikkelingstheorie van de Engelse kinderarts Donald Winnicot2 . Letterlijk betekent het woord overgangsvoorwerp, zoals een knuffel dat een kind bij zich heeft en waarnaar het grijpt op angstige momenten bij het slapengaan of als een van de ouders er niet is. Het object representeert de ouder. Ik noem de heg liever een transitional subject: een heg is immer levend in tegenstelling tot een knuffel. De heg representeert hier het abstracte concept natuur, als transitional subject tussen mens en niet-mens.
Een heg is veel meer dan een rijtje struiken. Een heg is een groeiende leraar.
De actie van samen heggen planten is een doel op zich. Maar impliciet zitten er veel verborgen lessen in. De gidsen benadrukken dat je niet moet gaan overtuigen. “Doe je mee met een leuke dag samen heggen planten?” , is de uitnodiging. Geen belerende of overtuigende argumenten over egocentrische en ecocentrische relaties of mindsetshifts.
Het is een slimme manier om imliciete boodschappen over te brengen en erop te vertrouwen dat deze wel zullen landen. Juist door de ervaring voor zich te laten werken, en als de ontwikkeling relatie met de heggen sterker wordt, ontstaan er mogelijk nieuwsgierige vragen vanuit betrokkenheid. Dan is er bedding, of in de metafoor blijvend, vruchtbare bodem, om kennis en verhalen over het ontstaan en floreren van een ecosysteem later te vertellen. Nog steeds is er dan een concrete heg waaraan je dat kan laten zien. Dan is kennis waarde toevoegen: deelnemers gaan zien welke waarde ze toevoegen aan deze plek. Dat verdiept weer de relatie met de heg en plek waar deze staat.
De verhouding tot natuur is veranderd in de ervaring zelf. Vervolgens kan deze ervaring met de heg mogelijk inspireren en aanzetten tot ander gedrag op andere momenten. Misschien gaan de ondernemers vaker ervaren en zien dat zij deel uitmaken van natuur als een systeem van relaties, in plaats van als decor of een verplichting op het gebied van duurzaamheid. En zo kan dan motivatie om de eigen bedrijfsvoering natuur-inclusiever te maken vanzelf groeien. Net als een heg.
Vooralsnog eindigt mijn onderzoek op Texel helaas hier. Ik hoop dat we een manier vinden om die heggen echt te gaan planten en op deze manier samen met gidsen, ondernemers en heggen te leren, groeien en bloeien. Ik ben ondertussen aan Texel ge-hegt geraakt.
LECTORAAT CHANGE MANAGEMENT - De Haagse Hogeschool 