LECTORAAT CHANGE MANAGEMENT – De Haagse Hogeschool

Onzekerheid ervaren we over het algemeen als een ‘ongemakkelijk gevoel’. Maar het is ook een creatieve kracht die ingezet kan worden in een organisatiecontext. Als kunstenaar heb ik geleerd met onzekerheid te werken. Onze nieuwe methode ‘De Doolhofmethode, hoe word ik onzekerheidsvaardig?’ biedt vernieuwers ruimte en concrete werkvormen om vaardiger door onzekerheid te navigeren. Afgelopen jaar werkten we vanuit Fontys Hogeschool, Tilburg en De Haagse Hogeschool aan deze nieuwe methode. In september 2024 gaan we van start met een  groep van 20 mensen. Lees hier de eerdere essays over dit onderzoek.

Op 26 januari lanceerden we ‘De Doolhofmethode’, hoe word ik onzekerheidsvaardig? Tijdens het afsluitende event van ‘Onzekere Zaken’ waar we de resultaten en uitkomsten deelden van dit onderzoek naar Onzekerheidsvaardigheid in de context van businessonderwijs. Als kunstenaar en extern kenniskringlid van het lectoraat Change Management werkte ik mee aan het onderwerp.

Er waren zo’n 180 onderwijsvernieuwers en mensen die zich bezighouden met maatschappelijke vernieuwing in bredere zin. Een inspirerende zaal vol met, zoals wij ze graag noemen, ‘voorlopers’. We hebben gemerkt dat er onder voorlopers vooral behoefte is aan tijd en ruimte om elkaar te kunnen ontmoeten en kennis en dilemma’s uit te wisselen zonder meteen met een ‘oplossing’ te hoeven komen.

Vernieuwing met de hoofdletter ‘V’
Wij noemen dit vernieuwing met een hoofdletter V; de vernieuwing die zijn plek in de organisatie langzaamaan vergaart omdat de vernieuwing niet direct inpast in het bestaande. Werken aan dit type vernieuwing vraagt er om  niet alleen ‘grip’ te willen krijgen maar om daarnaast ook een omgang te ontwikkelen met ‘het onzekere’. Mensen die zich bezighouden met dit type vernieuwing zijn de voorlopers die net een stukje op de parade vooruitlopen. Juist voor hen willen we ruimte blijven maken om onze kennis te delen en om hun eigen kennis en werkwijze verder te expliciteren en vorm te geven. Het onderzoek is hiermee niet beëindigd maar er vindt een herstart plaats.

We hebben ons in het onderzoek van de afgelopen twee jaar gericht op de praktijk van onderwijsvernieuwers, en hoe onzekerheid specifiek een plek heeft in een onderwijsorganisatie. Voor aankomend jaar willen we ons ook gaan richten op voorlopers in bredere zin, omdat we principes en dilemma’s ontdekken die niet alleen spelen binnen de onderwijsorganisatie.

Bekijk hier de video over dit project. Met Tessa Cramer, Dolf Nijsen, Jacco van Uden en Marjolijn Zwakman. Film: MiLLK.

Werken met onzekerheid: een gevoelige snaar
In het onderzoek tot nu toe hebben we gezien dat (onderwijs)vernieuwers zich in een praktijk bevinden waarin ze werken IN de organisatie en ook AAN de organisatie. Ze hebben zich te verhouden tot ‘de gang van zaken van alledag’, met alle rompslomp en (over)uren van dien: werken in de organisatie. En de opdracht is om creatief en vernieuwend te denken over curriculumvernieuwing, of bijvoorbeeld een studiedag om te reflecteren op ontwikkelingen van het eigen vakgebied: werken aan de organisatie.

Na afloop van de bijeenkomst op 26 januari benoemde een deelnemer, zelf werkzaam als procesbegeleider van complexe vragen in organisaties: ‘Jullie zijn dit traject geëindigd met het opleveren van een methode om meer ruimte te maken om te werken met onzekerheid. Er is geen gebrek aan prikkelende methodieken en interessante werkvormen. er is vooral behoefte aan meer aandacht voor de vraag; hoe kunnen we die nieuwe vormen van denken en werken inbedden in een praktijk die toch meestal kiest voor ‘grip krijgen’ en ‘snelle oplossingen.’[1] 

Wij, als makers van dit onderzoek, stoeien ook zelf met het vraagstuk hoe we ruimte kunnen maken en behouden om te werken met onzekerheid, juist als we deze in relatie zetten tot het werken aan vernieuwing in een grotere (onderwijs)organisatie. Wij ervaren ook de druk van een organisatie waar men graag toewerkt naar snelle oplossingen en waarbinnen we onszelf graag zien als degene die ‘de situatie onder controle moeten krijgen’[2]. Tessa Cramer is lector bij Fontys Hogeschool en wordt aangesproken op de vraag: waar leidt dat onderzoek toe, wat levert het op (zoals een methode)? Nu, na twee jaar onderzoek zijn we  klaar om onze ontdekkingen te delen en daar structuur in aan te brengen. Zoveel structuur zelfs, dat we van een methode durven spreken in de aankondiging van onze werkboeken en de aanstaande leergang.[3] We staan dus zelf ook in de paradox waar wij onderzoek naar doen. Kan je een methode maken (een vaste weldoordachte manier van handelen om een bepaald doel te bereiken) om onzekerheidsvaardig te worden?

Fotoregistratie van interactieve presentatie Onzekere Zaken op 26 januari 2024. Met Tessa Cramer, Merlijn Twaalfhoven, Dolf Nijsen, Jacco van Uden en Marjolijn Zwakman. Fotografie: Edwin Zwakman.

Constructief dolen
Ons onderzoek is gestart vanuit een crisissituatie; in tijden van corona kreeg lector en futurist Tessa Cramer (Fontys Hogeschool) van overheden en ambtenaren werkzaam in het publieke domein de vraag: hoe om te gaan met de moedeloosheid die wij ervaren in deze situatie waarin niet duidelijk is wat we moeten doen? Kunstenaar Merlijn Twaalfhoven schreef een artikel in NRC ‘Een Onzekere toekomst? Leer van kunstenaars’ dit raakte maatschappelijk een gevoelige snaar en het onderwerp ‘onzekerheid’ kreeg veel media-aandacht. Merlijn stelt dat wij kunnen leren van kunstenaars in onze omgang met het onbekende. Het niet-weten is voor hen bekend terrein. Hoe zouden we in deze tijd van hun expertise gebruik kunnen maken?[4]

Wellicht kunnen kunstenaars bijdragen om ons perspectief op onzekerheid te veranderen. In gesprek over de vraag hoe meer ruimte te claimen voor onzekerheid i.p.v. snelle oplossingen kwamen we tot de conclusie dat dit ook te maken heeft met het paradigma waar we in leven.  Dat nog steeds het hebben van ‘grip’ belangrijker geacht wordt dan leven met ‘onzekerheid’. Het rapport ‘Grip, het maatschappelijk belang van persoonlijke controle’ door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, gaat nadrukkelijk over het belang van persoonlijke controle ofwel ‘grip op het eigen leven’. De kernboodschap is dat de overheid bij het maken en uitvoeren van beleid meer moet inzetten op het vergroten van de grip van burgers.[5] Hoewel deze boodschap goed is te begrijpen omdat we als mens ook allemaal behoefte en nood hebben aan grip zet het ook ervaringen waar we deze grip niet lijken te hebben in een negatief daglicht. Tasten onzekere ervaringen dan ‘de levenstevredenheid aan’[6] en zouden deze ‘voorkomen moeten worden’ of zouden we wellicht onze verhouding tot ‘onzekerheid’ mogen verruimen?

Doolhofmethode, de disclaimer
Wij zijn ervan overtuigd dat een constructieve, fijne ruimte ‘om te dolen’ zoals kunstenaars dat ook hebben, nodig is om te vernieuwen. De doolhofmethode is geen doel op zichzelf maar een startpunt[7] om ruimte te claimen om nieuwe vaardigheden[8]  te kunnen ontwikkelen om te leren omgaan met de verschillende onzekerheden die horen bij vernieuwing. De Doolhofmethode gaat er niet om dat we grip krijgen op de onzekerheid die komt kijken bij vernieuwing of deze te omarmen, of te leren loslaten of welke verlossende belofte dan ook. De uitnodiging is om ook als vernieuwer, als mens, voortdurend te oefenen om alternatieve manieren van omgang met het onzekere te ontdekken, en van daaruit een constructieve bijdrage te leveren aan de opgave die je hebt in jouw organisatie.[9] Wij nodigen vernieuwers uit om ‘constructief te dolen’ en ‘onzekerheidsvaardig’ te worden en deze inzichten in te zetten in de eigen praktijk.

Leergang en zelf aan de slag!
Vernieuwers die in het onderwijs werken kunnen nu zelf al aan de slag. We hebben twee werkboeken gemaakt die je met je eigen collega’s kunt doen. Meer informatie en de digitale versie van de werkboeken zijn te vinden op deze pagina.

Aankomende maanden bouwen we aan de leergang Doolhofmethode, deze leergang is ook voor vernieuwers buiten het onderwijs. In september gaan we van start. 

Ik kijk met veel dankbaarheid terug op alle lessen en inzichten die tot nu toe al geleerd zijn. Een lentegroet van Marjolijn

©Fotografie Edwin Zwakman. Tekstredactie Rozemarijn van West

---

[1] Annejet Gosselink, procesbegeleider van complexe vragen in organisaties: https://www.annejetgosselink.nl/

[2] Govert-Jan de Vrieze artikel Leren leven zonder hoop, onderwijs voor een ongekende toekomst (deel 1). Onderdeel van Waardenwerk 2023, 93: https://mcusercontent.com/28afee8ca6ba2fe9fdba11479/files/38a74af8-7bbe-bd53-f795-b361d4a95481/Vrieze_G._J._de_2023_Onderwijs_voor_een_ongekende_toekomst_deel_1_.pdf

[3] Een Methode is 1) •werkwijze •systeem •werkwijze, systeem, techniek (2) vaste, weldoordachte manier van handelen om een bepaald doel te bereiken. https://www.encyclo.nl/begrip/methode

[4] Merlijn Twaalfhoven NRC handelsblad, 28 maart 2020. ‘Een Onzekere toekomst? Leer van kunstenaars’

[5] ‘Grip het maatschappelijke belang van persoonlijke controle’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Den Haag 2023. Bladzijde 5

[6] ‘Grip het maatschappelijke belang van persoonlijke controle’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Den Haag 2023. Baldzijde 5

[7] https://lectoraatchangemanagement.nl/2021/07/06/essay-1-onzekerheidsvaardigheid-huwelijk-tussen-onzekerheid-en-doelmatigheid/

[8] Een Vaardigheid is het vermogen om een handeling bekwaam uit te voeren. Vaardigheid op een of ander gebied wordt veelal vergaard door praktische ervaring. https://nl.wikipedia.org/wiki/Vaardigheid

[9] Jacco van Uden, lector lectoraat Change Management. Voicebericht 18 december 2023